Hoe verrijkt Augmented Reality je bezoek aan een middeleeuws kasteel zonder de sfeer te breken?

De gedachte aan een smartphone of tablet in een eeuwenoude ridderzaal roept bij velen een ongemakkelijk beeld op. Een koud, oplichtend scherm dat de zorgvuldig bewaarde, bijna heilige sfeer van een middeleeuws kasteel verstoort. De heersende opvatting stelt technologie en authenticiteit vaak lijnrecht tegenover elkaar: het ene is een afleiding, het andere de pure, onverstoorde ervaring. Velen denken dat een app of een gadget onvermijdelijk een barrière opwerpt tussen de bezoeker en de tastbare stenen, het door de eeuwen gevormde patina.

Deze visie is gebaseerd op een fundamentele misvatting. De discussie mag niet gaan óf we technologie moeten inzetten, maar hóé we dat doen. De ware uitdaging is niet om technologie te weren, maar om haar onzichtbaar te maken en in dienst te stellen van het verhaal. Wat als Augmented Reality (AR) geen schreeuwerige laag over de werkelijkheid legt, maar fungeert als een chirurgisch instrument? Een tool die onzichtbare historische lagen blootlegt, de akoestiek van een verdwenen kapel laat horen, of de tactische beslissingen tijdens een belegering visualiseert. Dit is geen verstoring van de sfeer; het is sfeer-versterking.

In dit artikel verkennen we, vanuit het perspectief van een digitale curator, hoe technologie de authentieke beleving van een kasteel juist kan verdiepen. We duiken in concrete Belgische voorbeelden die bewijzen dat de synergie mogelijk is. We analyseren welke technologieën de architectuur respecteren, hoe we technische problemen in dikke kasteelmuren oplossen en hoe digitale technieken zelfs helpen bij het behoud van ons erfgoed voor de toekomst. De kernvraag is niet of AR de sfeer breekt, maar hoe we AR kunnen gebruiken om die sfeer te ontsluiten voor een breder publiek en op een dieper niveau.

Dit overzicht gidst u door de verschillende facetten van de integratie van technologie in erfgoed. Van praktische toepassingen voor toegankelijkheid en restauratie tot een blik op de toekomst en de financiering ervan in de Belgische context.

Waarom VR-brillen essentieel zijn om erfgoed toegankelijk te maken voor mindervaliden?

Een van de grootste uitdagingen voor historische sites zoals kastelen is fysieke toegankelijkheid. Hoge trappen, smalle gangen en ongelijke vloeren maken het voor bezoekers met een mobiliteitsbeperking vaak onmogelijk om grote delen van het erfgoed te ervaren. Hier biedt Virtual Reality (VR) een fundamentele oplossing die verder gaat dan louter een technologische gimmick. VR wordt een essentieel instrument voor inclusie. Het stelt iedereen in staat om virtueel door ruimtes te bewegen die fysiek onbereikbaar zijn, waardoor de volledige historische context voor iedereen wordt ontsloten.

Door een VR-bril op te zetten op een toegankelijke locatie op de begane grond, kan een bezoeker de hoogste toren beklimmen, de diepste kerkers verkennen of zelfs door een gereconstrueerde versie van het kasteel in zijn gloriedagen wandelen. Dit is geen vervanging van de fysieke ervaring, maar een krachtige en gelijkwaardige aanvulling. De technologie fungeert als een portaal naar delen van ons collectieve verleden die anders voor een aanzienlijke groep verborgen zouden blijven. Het is een ethische plicht voor erfgoedsites om deze mogelijkheden te omarmen.

Audio-gids of app: wat leidt het minst af van de architecturale schoonheid?

De keuze van de interface is cruciaal voor het behoud van de sfeer. Een bezoeker die constant naar een tabletscherm tuurt, mist de subtiele details van de architectuur, de lichtinval door een gotisch raam of de textuur van de oude muren. Hoewel tablets met AR, zoals de HistoPad, een rijke visuele laag toevoegen, creëren ze onvermijdelijk een visuele afleiding. De blik wordt van het authentieke object naar de digitale representatie ervan getrokken. Dit roept de vraag op: hoe kunnen we context bieden zonder de aandacht te kapen?

Het antwoord ligt mogelijk in de evolutie naar een ‘onzichtbare interface’. Technologieën zoals 3D ruimtelijke audio bieden hier een veelbelovende richting. In plaats van visuele informatie te projecteren, gebruikt men geluid om de ruimte te definiëren. Een bezoeker kan met discrete oortjes door een zaal lopen en het geluid van smidse hamers horen uit de richting van de voormalige werkplaats, of het gefluister van hovelingen horen weerklinken in de troonzaal. De blik blijft vrij en gefocust op de architectuur, terwijl de auditieve laag de verbeelding stimuleert en een diepe, emotionele resonantie creëert. Het is de ultieme vorm van sfeer-versterking: de technologie is aanwezig, maar treedt volledig op de achtergrond.

De tabel hieronder, gebaseerd op de implementatie in de Citadel van Dinant, zet de twee benaderingen tegenover elkaar. Het toont aan dat elke technologie zijn eigen sterktes en zwaktes heeft, afhankelijk van het gewenste effect op de bezoekerservaring.

Het risico van haperende wifi in dikke kasteelmuren en hoe dit je bezoek beïnvloedt

Een van de meest pragmatische, maar vaak onderschatte, obstakels voor digitale innovatie in erfgoed is de connectiviteit. Middeleeuwse kasteelmuren, soms meters dik, zijn de natuurlijke vijand van wifi-signalen. Een haperende of onbestaande verbinding kan een zorgvuldig ontworpen AR-ervaring volledig tenietdoen en leiden tot frustratie bij de bezoeker. Een app die voortdurend moet laden of bufferen, breekt de immersie en vestigt de aandacht op de falende technologie in plaats van op het historische verhaal.

De oplossing ligt in het omarmen van een ‘Offline-First’-strategie. In plaats van afhankelijk te zijn van een stabiel netwerk, wordt de volledige applicatie of ervaring vooraf gedownload op het toestel van de bezoeker of op een uitgeleende tablet. De content wordt lokaal geactiveerd door triggers zoals QR-codes, iBeacons (Bluetooth) of GPS-coördinaten. Deze aanpak garandeert een naadloze en betrouwbare ervaring, onafhankelijk van de netwerkkwaliteit binnen het gebouw. De Citadel van Dinant is een uitstekend Belgisch voorbeeld. Zoals ze zelf aangeven, is de Citadel de eerste Belgische site die de HistoPad-technologie aanbiedt, die volledig offline functioneert. Bezoekers ontvangen een tablet die autonoom werkt, waardoor de ervaring vlekkeloos verloopt.

Met deze innovatie van het Franse Histovery sluit de Citadel van Dinant zich aan bij een prestigieus wereldwijd netwerk van erfgoedlocaties die gebruikmaken van de HistoPad-technologie, waaronder het Kasteel van Chambord, het Pausenpaleis van Avignon, en het Slot Moritzburg in Duitsland.

– Citadel van Dinant, Officiële website Citadel van Dinant

Voor sites die toch een vorm van connectiviteit nodig hebben, bestaan er alternatieven voor traditionele wifi. Deze technologieën zijn vaak minder ingrijpend voor het historische gebouw:

• iBeacons (Bluetooth Low Energy): Kleine zenders die zeer nauwkeurige indoor lokalisatie mogelijk maken zonder de noodzaak van een zwaar wifi-netwerk. Ze worden al gebruikt in diverse Brusselse musea.
• Li-Fi technologie: Dataoverdracht via LED-verlichting. Dit is een ideale oplossing voor beschermde monumenten waar het trekken van nieuwe kabels onwenselijk of verboden is.
• Edge computing: De dataverwerking gebeurt op het toestel zelf (de ‘edge’) in plaats van op een centrale server. Dit vermindert de afhankelijkheid van het netwerk drastisch.

Hoe 3D-scanning helpt bij de restauratie van beschadigde monumenten na een brand?

De waarde van digitale technologie voor erfgoed reikt veel verder dan de bezoekerservaring. Technieken zoals 3D-laserscanning en fotogrammetrie zijn uitgegroeid tot essentiële instrumenten voor conservatie en restauratie. Het creëren van een uiterst gedetailleerde digitale tweeling (digital twin) van een kasteel of monument is een proactieve vorm van monumentenzorg. Mocht het gebouw door een ramp, zoals een brand, beschadigd of zelfs vernietigd worden, dan vormt dit 3D-model een onschatbare referentie voor een historisch accurate restauratie of reconstructie. De brand van de Notre-Dame in Parijs, waar 3D-scans een cruciale rol speelden in de planning van de heropbouw, is hiervan het bekendste voorbeeld.

Deze vorm van ‘digitale conservering’ legt de staat van een gebouw op een specifiek moment vast met millimeterprecisie. Het is een soort tijdcapsule die niet alleen de grote structuren, maar ook de kleinste details, texturen en onvolkomenheden bewaart. Deze data is niet alleen nuttig na een ramp, maar ook tijdens reguliere restauratiewerkzaamheden. Architecten en ambachtslieden kunnen metingen uitvoeren, materialen berekenen en complexe ingrepen simuleren zonder het fysieke gebouw te moeten aantasten.

Een doordachte 3D-scanningstrategie omvat verschillende praktische stappen die de waarde van het digitale model maximaliseren:

• Referentiescan: Maak een complete 3D-scan vóór de start van grote restauratiewerken. Dit dient als de ‘nulmeting’.
• Detailvastlegging: Leg specifieke kunstvoorwerpen, muurschilderingen en waardevolle details digitaal vast voor verzekerings- en archiveringsdoeleinden.
• Preventieve Deling: Deel de 3D-tour met de lokale brandweer. Dit geeft hen een perfect beeld van de structuur, wat de efficiëntie en veiligheid van een interventie bij calamiteiten aanzienlijk kan verhogen.
• Restauratieondersteuning: Gebruik het 3D-model voor precieze metingen en oppervlakteberekeningen tijdens de restauratie.
• Technische Export: Exporteer de data naar 3D-tekensoftware zoals Revit om gedetailleerde technische plannen voor aannemers te genereren.

Wat kunnen we na projectie-mapping verwachten in de komende 5 jaar?

Projectie-mapping, waarbij lichtprojecties de gevels van kastelen en kathedralen transformeren in een dynamisch canvas, is voor veel erfgoedsites een populaire manier geworden om ’s avonds een spektakel te bieden. Hoewel indrukwekkend, is dit vaak een passieve ervaring voor de toeschouwer. De volgende stap in de evolutie van digitale erfgoedbeleving is interactiviteit en personalisatie. De technologie zal zich steeds meer verplaatsen van een ‘one-to-many’ spektakel naar een ‘one-to-one’ persoonlijke ontdekkingsreis.

In de komende vijf jaar zullen we een verschuiving zien naar meer geïntegreerde en immersieve technologieën. Luxe VR-headsets met een steeds hogere beeldresolutie en beter draagcomfort zullen de ervaring van ’tijdreizen’ nog realistischer maken. We kunnen adaptieve AR verwachten, waarbij de content zich aanpast aan de interesses en de taal van de bezoeker, of zelfs aan het tijdstip van de dag. De ultieme droom is de creatie van een ‘holodeck’-achtige ervaring, waarbij een lege kasteelruimte volledig tot leven wordt gewekt met holografische projecties van historische figuren en gebeurtenissen die reageren op de aanwezigheid van de bezoeker.

Deze toekomstvisie wordt gedeeld door experts in het veld, die de magie van het creëren van volledig nieuwe werelden benadrukken.

Sinds ik met VR aan de slag ging, kwam het dromen terug. De magie van VR is het creëren van een compleet andere wereld. Erfgoed wordt steeds meer digitaal vastgelegd, als je het tot leven wekt, interactief maakt en erop verder bouwt, dan wordt het pas echt spannend. Zeker wanneer je gebruik maakt van luxe headsets die steeds scherper beeld en beter draagcomfort bieden. Dan voelt het straks echt als tijdreizen.

– Ron van den Ouweland, MMNieuws – Tijdreizen in erfgoed met VR

Wanneer kom je in aanmerking voor innovatiesteun van VLAIO?

Het ontwikkelen en implementeren van hoogwaardige AR- of VR-ervaringen vergt een aanzienlijke investering. Gelukkig hoeven erfgoedsites en culturele organisaties in Vlaanderen deze kosten niet alleen te dragen. Het Vlaams Agentschap Innoveren & Ondernemen (VLAIO) biedt diverse steunmaatregelen die specifiek gericht zijn op het stimuleren van innovatie, waaronder technologische projecten in de culturele sector. Het is cruciaal voor beheerders van erfgoed om te weten welke mogelijkheden er zijn en aan welke voorwaarden ze moeten voldoen.

De steun is niet beperkt tot de ontwikkeling van een app. Het kan gaan om haalbaarheidsstudies om nieuwe technologieën te verkennen, onderzoeksprojecten voor complexe AI-gestuurde systemen, of ontwikkelingsprojecten voor de concrete realisatie van een digitale tour. Daarnaast biedt de kmo-portefeuille een laagdrempelige manier om subsidies te krijgen voor advies en opleidingen op het vlak van digitalisering en cybersecurity. Volgens de richtlijnen van VLAIO kunnen erfgoedinstellingen die als kmo worden beschouwd, rekenen op een aanzienlijke tegemoetkoming. Zo blijkt uit de voorwaarden dat er tot 45% subsidie voor kleine ondernemingen wordt voorzien voor projecten rond digitalisering.

De sleutel tot een succesvolle aanvraag is een sterk en goed onderbouwd projectvoorstel dat de innovatieve waarde, de economische haalbaarheid en de maatschappelijke relevantie (bv. op vlak van toegankelijkheid of educatie) aantoont. De onderstaande tabel geeft een overzicht van de belangrijkste steunmaatregelen.

Wanneer vervangt de digitale tweeling het fysieke bezoek voor internationale onderzoekers?

De creatie van uiterst gedetailleerde digitale tweelingen opent fascinerende mogelijkheden voor internationaal onderzoek. Een academicus uit Japan zou de structuur van het Gravensteen in Gent kunnen bestuderen zonder het vliegtuig te moeten nemen, wat tijd, kosten en ecologische voetafdruk bespaart. Voor puur data-gedreven onderzoek – zoals het analyseren van bouwtechnieken, het meten van ruimtes of het bestuderen van slijtagepatronen – kan de digitale tweeling het fysieke bezoek inderdaad efficiënter en toegankelijker maken.

Echter, de technologie vervangt niet de volledige ervaring, zeker niet wanneer het gaat om de zintuiglijke en contextuele aspecten. De geur van oude stenen, de koude in de kelder, het geluid van de wind rond de kantelen; deze elementen zijn onlosmakelijk verbonden met de authentieke beleving en kunnen (nog) niet digitaal gerepliceerd worden. De meerwaarde van de fysieke aanwezigheid blijft onbetwistbaar, omdat het de onderzoeker in staat stelt om de connectie te maken tussen de abstracte data en de materiële werkelijkheid.

De consensus onder experts is dan ook dat de digitale tweeling geen vervanging is, maar een krachtig complementair instrument. Het stelt onderzoekers in staat om voorbereidend werk te doen, hypotheses te vormen en analyses uit te voeren die ter plaatse moeilijk of onmogelijk zijn. Het fysieke bezoek wordt vervolgens gerichter en diepgaander, omdat de onderzoeker al een diep begrip van de structuur heeft.

Toch komt het gevoel van tijdreizen het sterkst over als je op de locatie bent, omdat je daar op en neer kunt reizen van het heden naar de VR-wereld. Maar zeker als je dingen maakt, dan moet je materialen ook aan kunnen raken. Op die manier komen heden en verleden, verbeelding en werkelijkheid bij elkaar. Samen versterken ze de beleving van de bezoekers.

– Machiel Spaan, MMNieuws – SlotLab project

Hoe krijg je online toegang tot de archieven van de Koninklijke Bibliotheek voor je onderzoek?

Naast de fysieke en virtuele beleving ter plaatse, speelt de online ontsluiting van archieven een sleutelrol in de verbreding van de toegang tot ons erfgoed. De Koninklijke Bibliotheek van België (KBR) en andere erfgoedinstellingen investeren aanzienlijk in de digitalisering van hun collecties. Dit proces van ‘digitale archeologie’ maakt het voor onderzoekers, studenten en geïnteresseerde burgers mogelijk om vanuit hun eigen huis door eeuwenoude manuscripten, historische kranten, kaarten en prenten te bladeren.

De toegang tot deze digitale archieven verloopt doorgaans via online catalogi en gespecialiseerde databanken op de websites van de instellingen. Voor de KBR is de online catalogus het centrale toegangspunt. Veel gedigitaliseerde werken zijn vrij toegankelijk en downloadbaar, vooral als het auteursrecht erop is vervallen. Voor recentere of meer fragiele werken kan de toegang beperkt zijn of enkel ter plaatse in de digitale leeszaal mogelijk zijn. Het is altijd aan te raden om de specifieke toegangsmodaliteiten per collectie te controleren.

Projecten zoals het FAAM (Flanders All Around Museum) tonen een nieuwe trend: het thematisch en cross-collectioneel ontsluiten van erfgoed. In plaats van de bezoeker door de catalogus van één instelling te laten zoeken, verbindt FAAM objecten en verhalen uit verschillende Vlaamse musea en erfgoedlocaties rond thema’s als ‘Wonen’ of ‘Eten en drinken’. Dit creëert een rijkere, meer contextuele ervaring en toont de verbanden binnen de Vlaamse collectie als een samenhangend geheel. Het is een voorbeeld van hoe digitalisering niet alleen toegang geeft, maar ook nieuwe narratieven en inzichten kan genereren.

De synergie tussen technologie en erfgoed is geen verre toekomstmuziek, maar een realiteit die in België vorm krijgt. Door technologie te zien als een instrument voor inclusie, sfeer-versterking en conservatie, transformeren we de manier waarop we ons verleden ervaren en bewaren. De volgende stap is om deze innovatieve benaderingen systematisch en doordacht te implementeren. Begin vandaag nog met het verkennen van de technologische mogelijkheden voor uw eigen erfgoedsite of onderzoek.